Y HUẤN CÁCH NGÔN
(Thuật cổ)
1) Phàm người học thuốc, tất phải hiểu thấu lý luận đạo Nho,
có thông lý luận đạo Nho thì học thuốc mới dễ. Khi có chút thời giờ
nhàn rỗi, nên luôn luôn nghiên cứu các sách thuốc xưa nay, luôn
luôn phát huy biến hóa thâu nhập được vào tâm, thấy rõ được ở
mắt, thì tự nhiên ứng vào việc làm mà không phạm sai lầm.
2) Phàm người mời đi thăm bệnh, nên tùy bệnh cần kíp hay
không, mà sắp đặt đi thăm trước hay sau. Chớ nên vì giàu sang
hay nghèo hèn mà nơi đến trước chỗ tới sau, hoặc bốc thuốc lại
phân biệt hơn kém. Khi lòng mình không thành thật thì khó mong
thu được hiệu quả.
3) Khi xem bệnh cho đàn bà con gái và đàn bà góa, ni cô cần
phải có người nhà bên cạnh mới bước vào phòng mà thăm bệnh,
để tránh mọi sự nghi ngờ; dù cho đến con hát, nhà thổ cũng vậy,
phải coi họ như con nhà tử tế, chớ nên đùa cợt mà mang tiếng bất
chính, sẽ bị hậu quả về tà dâm.
4) Phàm thầy thuốc nên nghĩ đến việc giúp đỡ người, không
nên tự ý tìm vui, như mang rượu lên núi, chơi bời, ngắm cảnh,
vắng nhà chốc lát, nhỡ có bệnh cấp cứu làm cho người ta sốt ruột
mong chờ, nguy hại đến tính mạng con người. Vì vậy cần phải biết
nhiệm vụ mình là quan trọng như thế nào?
5) Phàm gặp phải chứng bệnh nguy cấp, muốn hết sức mình
để cứu chữa, tuy đó là lòng tốt, song phải nói rõ cho gia đình
người bệnh biết trước rồi mới cho thuốc; lại có khi phải cho không
cả thuốc, như thế thì thuốc uống nếu có công hiệu thì người ta sẽ
cảm phục mình; dù không khỏi bệnh cũng không có sự oán trách
và tự mình cũng không bị hổ thẹn.
6) Phàm chuẩn bị thuốc men thì nên mua giá cao, để được
thứ tốt. Theo sách Lôi công mà bào chế và cất giữ thuốc men cho
cẩn thận. Hoặc y theo từng phương mà bào chế, hoặc tùy thời tùy
bệnh mà gia giảm. Khi lập ra phương mới phải phỏng theo ý nghĩa
của người xưa, chớ nên tự lập ra những phương bừa bãi để thử
bệnh. Thuốc thang và thuốc tán có đủ, thuốc hoàn và thuốc đan
nên chế sẵn. Có như thế mới ứng dụng được kịp thời khi gặp bệnh
khỏi phải bó tay.
7) Khi gặp bạn đồng nghiệp cần nên khiêm tốn hòa nhã, giữ
gìn thái độ kính cẩn, không nên khinh nhờn. Người hơn tuổi mình
thì kính trọng, người học giỏi thì coi như bậc thầy, người kiêu ngạo
thì mình nhân nhượng, người kém mình thì dìu dắt họ. Giữ được
lòng đức hậu như thế, sẽ đem lại nhiều hạnh phúc cho mình.
8) Khi đến xem bệnh ở những nhà nghèo hay những người
mồ côi, góa bụa, hiếm hoi, càng nên chăm sóc đặc biệt; vì những
người giàu sang, không lo không có người chữa, còn những người
nghèo hèn, thì không đủ sức đón được thầy giỏi, vậy ta để tâm
một chút, họ sẽ được sống một đời. Những người con thảo, vợ
hiền, nghèo mà mắc bệnh, ngoài việc cho thuốc, lại tùy theo sức
mình chu cấp cho họ nữa, vì có thuốc mà không có ăn thì vẫn đi
đến chỗ chết. Cần phải cho họ được sống toàn diện, mới đáng gọi
là nhân thuật. Còn những kẻ vì chơi bời phóng đãng mà nghèo và
mắc bệnh thì không đáng thương tiếc lắm.
9) Khi chữa cho ai khỏi bệnh rồi chớ có mưu cầu quà cáp, vì
những người nhận của người khác cho thường hay sinh ra nể
nang, huống chi đối với những kẻ giàu sang, tính khí thất thường
mà mình cầu cạnh thường hay bị khinh rẽ. Còn việc tâng bốc
người ta để cầu lợi, thường hay sinh chuyện; cho nên nghề thuốc
là thanh cao, ta càng phải giữ khí tiết cho trong sạch. Tôi xét lời
dạy bảo của các bậc tiên hiền về lòng tử tế và đức hàm dục, rèn
luyện cho mình rất chặt chẽ và đầy đủ. Đạo làm thuốc là một
nhân thuật chuyên bảo vệ sinh mạng con người, phải lo cái lo của
người và vui cái vui của người, chỉ lấy việc cứu sống mạng người
làm nhiệm vụ của mình, không nên cầu lợi kể công, tuy không có
sự báo ứng ngay nhưng để lại âm đức về sau. Phương ngôn có
câu: “Ba đời làm thuốc có đức, thì đời sau con cháu tất có người
làm nên khanh tướng”, đó phải chăng là do công vun trồng từ
trước chăng? Thường thấy kẻ làm thuốc, hoặc nhân bệnh cha mẹ
người ta ngặt nghèo, hoặc bắt bí người ta lúc đêm tối trời mưa, có
bệnh nguy cấp; bệnh dễ chữa bảo là khó chữa, bệnh khó chữa bảo
là không chữa được, giở lối quỷ quyệt ấy để thỏa mãn yêu cầu,
rắp tâm như thế là bất lương. Chữa cho người giàu sang thì tỏ tình
sốt sắng mong được lợi nhiều, chữa cho nhà nghèo hèn thì ra ý
lạnh nhạt, sống chết mặc bay. Than ôi! Đem nhân thuật làm chước
dối lừa, đem lòng nhân đổi ra lòng buôn bán. Như thế thì người
sống trách móc, người chết oán hờn, không thể tha thứ được.
Tôi đã dứt chí công danh, thích tình mây nước. Người xưa nói:
“Không làm được tướng giỏi cũng làm một ông thầy hay” cho nên
tôi tự nghĩ: làm hết những việc đáng làm giúp đỡ mọi người thật là
sâu rộng, để thề với tấm lòng này, họa may không hổ thẹn với trời
đất. Nhưng trong lúc lâm sàng nếu bệnh thế không chữa được, đó
là tự số mệnh đã đành; nhưng thường có những trường hợp bệnh
còn có thể xoay xở được, mà cũng đành bó tay để nhìn biến cố,
không đem hết sức mình lòng không thỏa. Vậy mà chỉ đành thở
vắn than dài biết làm sao được. Tần Việt Nhân đã nói: “Coi trọng
của hơn người, là điều thứ hai không chữa được. Ăn mặc không
thích đáng là điều thứ ba không chữa được”. Song khi gặp những
hạng người này, họ coi nhẹ mà mình coi trọng, họ thiếu thốn mà
mình giúp đỡ, lo gì bệnh không khỏi. Ôi! Sẵn của sẵn lòng, hai
điều tựa hồ khó được cả hai. Tài lực không đủ theo ý muốn thì
thuật làm thuốc còn thiếu quá nửa.