THỂ LỆ BIÊN TẬP
Đạo làm thuốc là nghệ thuật bảo vệ sinh mạng con người, là
nguồn gốc xây dựng đạo đức. Người có kiến thức rộng, vì tính
mạng người ta ở trong tay mình; phán đoán lành dữ ở trên 3 đầu
ngón tay; sự sống chết hiện ra trong chốc lát; há chẳng nên cẩn
thận lắm sao?
Tôi từng miệt mài học thuốc trong 20 năm, khổ tâm cầu đạo,
mong được biết đến nơi đến chốn mới khỏi hổ thẹn; nhưng đã
không phải bậc thánh sinh ra đã biết, lại không có thầy dạy bảo,
sự học tập càng thêm cô độc và quê mùa, chỉ có cái chí hướng
muốn hiểu biết đến tận gốc, nhưng không tìm ra bờ bến, tuy rằng
trí thức nông cạn mà ý niệm sâu xa, chỉ biết đem hết khả năng,
chú ý chân thành tìm hiểu mà thôi; mới lấy sách Nội kinh làm gốc,
sách Cẩm nang và Cảnh nhạc làm đề cương, tham hợp với các
sách của bậc tiên hiền, hoặc nói theo ý nghĩa, hoặc giải thích chỗ
nghi nan, hoặc bổ sung vào chỗ thiếu sót, hoặc thêm vào những
kinh nghiệm và tâm đắc, hơn 10 năm bài giải can trường, đem hết
tâm trí mới tìm ra mối manh viết thành sách, chia làm 28 tập,
gồm có 66 quyển, mỗi tập đều có tiểu dẫn và mục lục để lên đầu,
để phân biệt từng môn từng mục.
- Tập đầu: nội dung có bài tựa, mục lục và Y nghiệp thần
chương. - Tập Nội kinh yếu chỉ: đem những câu cách ngôn của
Hoàng Đế, Kỳ Bá, chia thành các điều mục về cơ chế bệnh biến
cho tiện đọc. - Tập Y gia quan miện, biên tóm tắt âm dương, quẻ số, ngũ
hành, can chi cùng y lý mạch yếu, phân tích rành mạch, cốt để
cho người đọc dễ hiểu. - Tập Y hải cầu nguyên, soạn lại những lời thiết yếu của các
bậc tiên triết trong các sách, chia thành điều mục, lại chú giải kỹ
để làm rõ những điều bí ẩn. - Tập Huyền tẫn phát vi, nói rõ công dụng mở đầu của tiên
thiên, máy âm dương khiếu thủy hỏa, và cách phân biệt chứng
trạng dùng thuốc, không chỗ nào là không rõ ràng, đủ là Vương
đạo của nghề thuốc. - Tập Khôn hóa thái chân gồm có công dụng nuôi sống của
hậu thiên, là mẹ của vạn vật, nguồn gốc của khí huyết, cách luận
bệnh, xử phương phân tích thành từng điều mục không thiếu sót. - Tập Đạo lưu dư vận, đem các ý nghĩa nghi hoặc và còn lờ
mờ trong các phương thư, cùng với những chỗ người xưa chưa
từng nói đến để biện luận rõ ràng, mà bổ xung vào chỗ còn thiếu
sót. - Tập Vận khí bí điển, chọn lấy bài phú Chiêm vân phong
giác của họ Vương và thiên Ngọc lịch ngũ hành, chia ra cách xem
mây xem gió, chủ vận, khách vận, chủ khí, khách khí đều lập
thành từng cục nghiệm đoán để cho dễ đọc. - Tập Dược phẩm vậng yếu chọn lấy 150 vị thuốc thường
dùng trong bản thảo, các vị chia làm 5 bộ, để tiện tra khảo và đơn
giản dễ đọc. - Tập Lĩnh nam bản thảo, phàm những cây cỏ sản xuất ở
đất Lĩnh nam [35] ta, đều phân biệt gọi tên rõ ràng, chia thành
các môn loại, chú thích tính chất và cách chữa bệnh để việc thu
hái dễ dàng. - Tập Ngoại cảm thông trị, bàn về nước ta không có bệnh
Thương hàn, phàm mắc phải ngoại tà đều là bệnh cảm mạo,
không theo hình chứng 6 kinh, chẳng cần phải tìm tòi xa xôi đến
phương pháp của người xưa, sáng chế ra 3 phương giải biểu, 6
phương hòa lý để chữa hết thảy các bệnh ngoại cảm. - Tập Bách bệnh cơ yếu, chọn lấy các bệnh môn trong các
sách, chia làm bốn mục xét nguyên nhân và cơ chế của bệnh,
phân biệt chứng trạng hư thực, lành dữ, cách chữa, xử phương,
dụng dược để cho dễ xem. - Tập Y trung quan kiện, phàm những điều hay đã lĩnh hội
được ý nghĩa sâu sắc cốt yếu cần biết, đều chép ở tập này, không
còn thiếu sót. - Tập Phụ đạo xán nhiên, soạn lấy các điều mục ở trong
các sách phụ khoa như kinh, đới, thai, sản, bỏ chỗ rườm rà, lấy
chỗ thiết thực, còn góp thêm ý kiến mình, chia thành điều mục để
tiện việc nghiên cứu chữa bệnh. - Tập Tọa thảo lương mô, phàm lúc đàn bà nằm chỗ quan
hệ đến sự an nguy, nhưng vì trong các sách nói rườm rà, được
điều nọ mất điều kia, nay đem góp thành một tập, chia ra từng
tiết mục, để dự bị cho các chứng hoãn hay cấp. - Tập Ấu ấu tu tri, phàm các phương thuốc lập thành đời
xưa ở các sách ấu khoa, rời rạc không thống nhất, khiến cho người
học khốn khổ vì nhiều mối, mà tóm lại không ngoài lẽ vô âm [36].
Tôi không dám bỏ hết, cũng đem đính lại chia ra các mục; xét
nguyên nhân và cơ chế của bệnh, phân biệt chứng trạng, cách
chữa, xử phương làm chỗ cốt yếu; lại thêm phần tâm đắc của
mình, góp thành thiên Lạc sinh để cho trọn hết các chứng của tiểu
nhi. - Tập Mộng trung giác đậu, trình bày đủ các khoa đậu của
các nhà làm thuốc và có thêm bớt, lại góp phần kinh nghiệm của
mình vào, đầy đủ gốc ngọn, tiết thứ, tôn chỉ và gồm cả khả năng
của những nhà chữa đậu, không còn thiếu sót chỗ nào. - Tập Ma chẩn chuẩn thằng, soạn lại những phương pháp
của các nhà làm thuốc góp thêm kinh nghiệm của mình, lời răn
dạy rất nghiêm minh, đừng cho rằng bệnh sởi là nhiệt độc, mà
chữa bệnh không chu đáo. - Tập Tâm đắc thần phương, đem những bí phương mới
sáng chế trong bộ Cẩm nang của Phùng tiên sư, chú giải ý nghĩa
phương thuốc khiến cho mọi người học hiểu sâu được lẽ mầu
nhiệm. - Tập Hiệu phỏng tân phương, mỗi khi tôi gặp chứng bệnh
nguy hiểm, diễn biến trăm chiều mà trong các sách có đủ phương
để áp dụng, và khi có loại bệnh nào đó mà không có thuốc để
chữa thì bắt buộc tôi phải hết sức suy nghĩ, lập ra phương thuốc
riêng để đáp ứng với tình thế khó khăn, may được khỏi bệnh mau
chóng. - Tập Bách gia trân tàng, tôi theo bí phương của ông ngoại
truyền lại; lại tìm khắp các chỗ bạn quen mỗi ngày biên thêm vào
một ít, chia riêng thành môn loại. Mỗi khi gặp bệnh nào mà các
thầy thuốc đã chịu bó tay, tôi đem ra áp dụng đã từng lập được
nhiều kỳ công, thật là bổ ích. - Tập Hành giản trân nhu, chọn lấy các đơn phương trong
bản thảo; gồm các bài thuốc có những vị thuốc Nam thuốc Bắc, dễ
kiếm thông thường, giản dị, để đủ đáp ứng trong khi cần thiết nhỡ
nhàng; lấy theo Bát quái mà đặt danh mục cho tiện việc tra cứu,
rất thích là cây cỏ trước mắt đều dùng được. - Tập Y phương hải hội, gom góp các thang tễ và hoàn tễ
trong các phương thư nhiều thì bớt đi, ít thì thêm vào, nhan đề là
Nhật quyển, có chia rõ từng điều mục để cung ứng cho việc tham
khảo. - Tập Y dương án, tôi gặp chứng bệnh nguy nan, chữa được
an toàn tuy là gặp may, nhưng cũng ghi chép lại, để kể hết những
khi điều trị, đã từng phải suy nghĩ rất nhiều. - Tập Y âm án, tôi cứu chữa những bệnh nặng, hoặc vì tình
thế tuyệt vọng không sao cứu vớt lại được hoặc hết sức xoay xở
mà không chuyển bớt tý nào. Tuy không chữa được mệnh nhưng
cũng ghi chép lại, để bày tỏ lỗi lầm. - Tập Truyền tâm bí chỉ [37], phàm nghĩa lý sâu xa trong
sách, đều biện luận rõ ràng đầy đủ, mong nắm được chỗ tinh ba
của y thuật. - Tập cuối [38] là quyển Thượng kinh ký sự.
Quyển
TÊN SÁCH
NỘI DUNG CHÍNH
Điều mục
Đầu
Quyển đầu
Y nghiệp thần chương
7 điều
1
Nội kinh yếu
chỉ
Âm dương – mạch kinh
7 điều
2
Y gia quan
miện
Âm dương, Bằng vào mạch
để phối hợp phương thuốc
57 mục
3
4
5
Y hải cầu
nguyên
Y hải cầu
nguyên
Y hải cầu
Đầu: Âm dương – Tạng
phủ
Giữa: Cơ chế của bệnh,
cơ chế hóa sinh
Cuối: Phép tắc chữa
5 mục
2 mục
2 mục
nguyên
bệnh, y huấn
6
Huyền tẫn
phát vi
Từ đồ hình chỉ rõ về tiên
thiên thái cực đến các bệnh
án chữa bằng bài Bát vị của
Phùng thị.
36 mục
7
Khôn hóa thái
chân
Từ đồ hình chỉ rõ về hậu
thiên bát quái của Văn
Vương đến phương pháp
biến hóa của Phùng thị
38 mục
8
Đạo lưu dư
vận
Từ bàn về Y lý, Y ý đến
Chứng trạng và cách chữa…
25 mục
9
Vận khí bí
điển
Từ Vọng khí thuyết đến
luận về Vận khí
50 mục
10
11
Dược phẩm
vựng / Thượng
Dược phẩm
vựng yếu/ Hạ
Từ bài luận về ngũ vị
đến mộc bộ
Từ Thổ đến Hỏa bộ
13 bài luận
và 60 vị
thuốc
90 vị thuốc
12
13
Lĩnh nam bản
thảo/ Thượng
Lĩnh nam bản
thảo/ Hạ
14
Ngoại cảm
thông trị
Từ Tâm đắc luận đến Ngũ
tạng luận
44 mục
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
Bách bệnh cơ
yếu
Bách bệnh cơ
yếu
Bách bệnh cơ
yếu
Bách bệnh cơ
yếu
Bách bệnh cơ
yếu
Giáp: thất lạc
Ất: thất lạc
Bính: Từ tích tụ đến táo
kết
Đinh: từ quan cách đến
bệnh
Mậu: thất lạc
8 mục
8 mục
Bách bệnh cơ
yếu
Bách bệnh cơ
yếu
Bách bệnh cơ
yếu
Bách bệnh cơ
yếu
Bách bệnh cơ
yếu
Kỷ: thất lạc
Canh: thất lạc
Tân: thất lạc
Nhâm: thất lạc
Quý: thất lạc
25
Y trung quan
kiện
Từ Trúng phong đến Lệ
phong
91 mục
26
27
Phụ đạo xán
nhiên
Phụ đạo xán
nhiên
Đầu: Từ tổng luận về kinh
nguyệt đến nghiệm thai
mạch
Cuối: Thai tiền đến sưng vú
26
83 mục
28
Tọa thảo
lương mô
Từ điều thai huấn đến cách
tính thai
27 mục
29
30
31
32
33
Ấu ấu tu tri
Ấu ấu tu tri
Ấu ấu tu tri
Ấu ấu tu tri
Ấu ấu tu tri
Kim: Y gia tứ yếu đến khóc
đêm
Mộc: Từ kinh phong đến
chậm biết nói
Thổ: Từ mất tiếng đến sưng
bìu dái
Thủy: Từ sán khí đến các
chứng sưng lở do thai độc
Hỏa: Từ lạc sinh thiên đến
các phương thuốc nhi khoa
53 mục
41 mục
16 mục
30 mục
2 mục
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
giác đậu
Mộng trung
Giáp: Từ Tổng luận đến bài
ca Chứng chết và số ngày
Ất: Từ mạch pháp đến các
phép tỵ uế
Bính: Từ phát sốt, biện nghi
đến báo điểm dược phẩm
Đinh: Từ mưng mủ đến
bong vảy
Mậu: Từ ăn không được
đến ho
Kỷ: Từ đầu mặt sưng đến
mọc không đều
Canh: Từ năm chứng hãm
đến thủy đậu
Tân: Từ bài luận các dư độc
đến điều dưỡng
Nhâm: Từ các phương đến
các phương công hạ
Quý: Từ phương chuẩn bị
36 mục
10 mục
18 mục
35 mục
19 mục
22 mục
31 mục
27 mục
365 phương
3 mục
giác đậu
sẵn đến cách chữa của
Phùng thị
44
Ma chẩn
chuẩn thằng
Từ tổng luận đến các bệnh
án chữa
21 mục
45
Tâm đắc thần
phương
Từ Toàn chân nhất khí đến
Sát nha chí bảo tán
21 mục, 70
phương
46
Hiệu phỏng
tân phương
Từ bài Bồi thổ cố trung đến
hoàn Lưỡng nghi cao
30 phương
47
48
49
Bách gia trân
tàng
Bách gia trân
tàng
Bách gia trân
tàng
Quyển I: Từ trúng phong
đến cai rượu
Quyển II: Từ nhức đầu đến
cấp cứu
Quyển III: Từ bệnh kinh
nguyệt đến phương pháp
cắt tóc
33 mục
25 mục
53 mục
50
51
52
53
54
55
56
57
Hành giản trân
nhu
Hành giản trân
nhu
Hành giản trân
nhu
Hành giản trân
nhu
Hành giản trân
nhu
Hành giản trân
nhu
Hành giản trân
nhu
Càn: Từ trúng phong đến
phát hoàng
Khảm: Từ cước phí đến
bệnh về mắt
Cấn: Từ bệnh về tai đến
Hen suyễn
Chấn: Từ suyễn thở đến đổ
mồ hôi trộm
Tốn: Từ tiêu khát đến lòi
trôn trê
Ly: Từ bí đại tiện đến bệnh
về vú của hậu sản
Khôn: Từ Nhi khoa đến các
thứ cháo nên thuốc
15 mục
16 mục
19 mục
27 mục
14 mục
11 mục
7 mục
21 mục
Hành giản trân
nhu
Đoài: Từ Ngoại khoa đến
trùng thú độc cắn
58
Y phương hải hội
59
Y dương án
Từ tiêu khát đến đẻ khó
17 mục
60
Y âm án
Từ Âm vong dương kiệt
đến hư lao
12 mục
61
Truyền tâm bí chỉ
Châu ngọc cách ngôn/
Thượng hạ thiên
2 thiên
Cuối
Thượng kinh
ký sự
Từ bị triệu về kinh đến khi
được về quê