Thứ nào có vị cực đắng trái lại có tánh hàn Thủy. Nếu hơi chỉ đắng thì còn giữ bổn tánh của Hỏa
nên có thể bổ Hỏa. Vả lại, trong vị hơi đắng phải có hơi cay ấm tức là không thuần đắng. Ngải Diệp vị
đắng nhưng khí ấm, chế thành nhung lại có khả năng phát Hỏa nên có thể làm ấm Gan bổ Hỏa. Phá Cố
Chỉ, Bả Kích Thiên, đắng kèm theo cay ấm, nhưng Phá Cố Chỉ còn màu đen hột cứng nên có tánh làm
ấm Thận. Bả Kích màu tía rễ chắc thì ấm Gan. Viễn Chí từng cọng rất nhỏ nên vào Tim, vị hơi đắng
cũng vào Tim, nhưng kèm theo cay ấm, nên bổ tâm Hỏa. Vả chăng hễ có vị xen là có khí xen lẫn, không
thể lấy vị thuần đắng mà luận được.
Tham luận: Nếu nói những vị thuốc có tánh lạnh là bởi vị cực đắng, thuần đắng, nếu không cực đắng
thuần đắng và còn có khí vị khác xen vào làm cho tánh trở nên ấm, lệ như Ngải Diệp, Phá Cố Chỉ, Ba
Kích, Viễn Chí chẳng hạn. Mới nghe qua thấy hình như là điều kiện khẳng định, nhưng ta hãy xét kỹ trở
lại, như luận giả đã nói trên câu 16. Hoa Phấn cũng đắng, Huyền Sâm cũng đắng, Đơn Bì cũng đắng,
nhưng nào có cực đắng đâu! Thế mà tánh đâu có nóng! Đến đây ta mới thấy còn biết bao nhiêu điều
kiện xung quanh nào khí, nào chất, nào hình, nào sắc… để chi phối nữa! Thế mới biết không thể chỉ y
cứ đơn độc vào điều kiện đắng nhiều, đắng ít, mà ấn định tánh thiệt của nó. Người học cần phải phân
biệt kỹ, đừng lầm lẫn!
Thế là từ câu hỏi thứ 15 xuống đến đây mới ấn định dứt khoát về lý tại sao có ra vị Hỏa, tánh Hỏa, và
vị Hỏa tánh Thủy để hiển dương trong nước có lửa, trong lửa có nước, của chí lý âm dương giao xen,
ngũ hành quán triệt. Và đồng thời trong chỗ không lời cũng để chứng minh cho ta thấy lý hóa học của Á
Đông trong Y Đạo thật là sung mãn, mà phải bao gồm cả: thiên văn, địa lý, nhơn sự, phương hướng, xứ
sở, phong thổ, khí hậu, hình sắc, khí, vị, tính tình, tâm lý, vật lý, sinh lý, thì mặt thật của hiện tượng
mới rõ bày vậy!