Đông-Pha (13) tiên sinh từng nói : “Xưa nay, tôi tìm thầy thuốc, nguyên từ lúc ngày thường, đã để ý nhận xét thầy hay, thầy dở ; đến khi có bịnh, mời tới. thì trước kể hết căn nguyên phát bịnh, sau mới cho chẩn mạch, để thầy thuốc biết rõ chứng bịnh ấy ở đâu, hư thực hàn nhiệt, được xác định trước ở trong tâm. Khi đó, dù mạch có hiện tượng tương tự, cũng không thể ngờ vực được, như thế, tuy gặp thầy thuốc bậc trung, mà trị bịnh cũng thường kiến hiệu. Ta chỉ cần khỏi bịnh, chứ làm khó khăn cho thầy thuốc để làm gì ??”
Lời nói trên, thật là lời răn dạy và thức tỉnh cho những người mê muội ở đời. Vì lẽ sao ?
Vì mạch với chứng phải đi đôi với nhau, xem mạch là để phân tích những điểm mà chứng chưa rõ ràng ; hỏi chứng là để tìm hiểu những điểm mà mạch còn che giấu, phải bằng mạch để phân biện chứng, thế mới gọi là “đắc thủ ứng tâm” (14). Phải hỏi chứng để tham khảo mạch, thế mới gọi là “y giả ý giả” (15). Sao chỉ được dùng mặt này mà bỏ mặt kia.
Tôi lấy làm lạ, sao người đời nay lại thường giấu bịnh mình, để cho thầy thuốc chẩn đoán, muốn thử xem thầy có giỏi không ? – Còn thầy thuốc cũng không thèm hỏi bịnh, cứ chẩn mạch bừa phứa, để tự khoe tài năng của mình, thậm chí có người bịnh trước bị lầm thuốc, hoặc ăn uống sinh hoạt có điều sai trái, đều giấy thầy thuốc dù hỏi cũng không nói hêt, đến nổi thầy thuốc phải tìm bịnh ở chỗ mơ màng, phân biện hàn nhiệt, hư thật một cách hồ đồ không chính xác, sai một ly đi một dặm, như thế có khác gì vứt bỏ tính mạng mình cho người ta dùng thuốc thử nghề không ??
I
“Chẳng có tích chẳng nên hạ lỵ”
Lời Vô-Khái xưa (16) đã chép biên,
Hoặc xích hoặc bạch biết nhìn,
Xích bạch tương tạp hỗn chen lộ đồ(17).
Hoặc là khí tựa bọt cua,
Đỗ nhiệt triền thống (18) đau gò đòi thôi
Muốn đi chẳng lấp kịp vồi (19)
Chợt đặt trôn gồi, tích liền xón ra.
Bàn hoàn, bức bách, bôn ba (20)
Về chưa đến nhà thì lại muốn đi.
Đời truyền rằng ấy đau đì,
Rặn đã è è, ngày nhẫn (21) trăm phen.
Nằm ngồi đi đứng chẳng yên,
Mời thầy chuốc thuốc, muốn xin ngăn đừng.
Vội tìm Bạch truật, Can khương,
Kha tử, Anh túc, Mộc hương, Xa tiền,
A dao, Đậu khấu, Hòng liên,
Hoài sơn, Phượng vĩ, Mao căn, Lệ phòng (22)
Vỏ Khế, vỏ Sắn, vỏ Sung,
Vỏ Dụt, Bàu bí (23), sáp Ong, trứng Gà.
Trần Mễ cùng Cẩm địa la,
Ăn cơm rang, uống nước Dừa phục thôi.
Rơm chữa nhà cháy (24) thương ôi !
Đại-trường bế sáp, rặn lòi trôn ra.
Thũng chân, nặng mặt, sưng da,
Hôi cơm, nhạt miệng, khí đà mỏng manh.
Đấng phàm (25), khong biết lỗi mình,
Đổ thừa phần mộ, yêu tinh, ngoại tà.
Lập đàn tra khảo cho ra,
Thêm có bóng bà, thủy tộc, thủy quan (26)
Nguyễn-Ngung, Hoàng-Cấn, Phạm-Nhan (27)
Rước công thờ cốt (28) nào toan tiếc gì.
Càng chữa cngf bực nhiều bề,
Tiền thì đã hêt, tật thì còn mang.
Chẳng thấy lời yếu quyết rằng :
“Lỵ xuất tích trệ” sự chăng (29) còn ngờ.
“Tích” là vật tích muốn ra,
Nhiễu tề lý cấp (30) đi đà mau chân.
“Trệ” là khí trệ cầm ngăn,
Quẫn bách hậu trọng (31) nhiều phần gian truân.
Ấy là hạ lỵ bịnh nhân (32)
Biết hay cảm thụ (33) căn nguyên chẳng ngờ.
Sắc dù xích bạch tạp nhơ,
Mạch dù cả mọn, mau thưa (34) chẳng nề.
Nhất giai thông lợi hành chi (35)
Tích tiêu khí thuận, tức thì liền thông.
Chữ rằng “hí bổ ố công” (36)
Nào hay là sự “công trung bổ tồn”(37)
Thông nhân thông dụng (38) kẻo buồn,
Hạ tiêu đóng chặt, nào còn tích đâu.?
Ấy là chữa lỵ phép mầu,
Bí phương hóa trệ đứng đầu hiệu thay.
Có tích thông lợi liền tay,
Nếu đi hết tích, tật rày liền yên.
Thấy còn tâm nhiệt, khát phiền,
Hợp Thiên thủy tán, Ích nguyên một liều.
Nước trong (39) múc lấy hòa đều,
Lỵ gia thành được, phép yêu (40) truyền lòng.
Có người huyết lỵ ròng ròng,
Rặn ra những máu hỗn đồng chẳng đang.
Ngũ-linh, Mạch-môn sắc thang,
Điều hòa Ba đậu, Đại hoàng (41) 5 viên.
Dù còn đau đớn chưa yên,
Khung, Qui đại bổ tâm can liền ngừng.
Phương kinh nghiệm lại truyền rằng :
Xuyên Đương qui vĩ, Đại hoàng cẩm văn (42)
Rượu dầm sắc đến 7 phân,
Đói lòng chọn lúc giờ Dần (43) uống thôi.
Hành tâm (44) trục huyết cho rồi, Thuốc lành bịnh đã, mừng vui cả nhà.