VỀ Ý NGHĨA CÓ LÚC BỔ THẬN KHÔNG
BẰNG BỔ TỲ, CÓ KHI BỔ TỲ KHÔNG BẰNG BỔ
THẬN
Xét lời Tiên triết nói: Bổ Thận không bằng bổ Tỳ, bởi vì
cho Tỳ Vỵ là bộ máy tiêu hóa của hậu thiên, là cái bể của
thức ăn uống. Năm tạng sáu phủ đều được nhờ sự tưới
nhuần của Tỳ Vỵ. Vỵ có bệnh thì 12 kinh đều có bệnh. Cho
nên nói: Muốn xét bệnh nên xét vị khí trước; muốn chữa
bệnh nên chiếu cố đến vị khí trước. Vị khí không tổn thương
thì mọi bệnh đều không đáng lo, mà chữa cốt chú trọng ở tỳ
nữa.
Lại nói: Bổ tỳ không bằng bổ Thận. Bởi vì cho Thận là
căn bản của tiêu thiên, chân âm chân dương đều ở đấy; là
nền tảng của sự sống; là cái gốc sinh ra thân thể; là tác
dụng của thần minh; là tổ của tạng phủ; là cội rễ của 12
mạch; là chủ của sự hô hấp; là nguồn của Tam tiêu. Cho nên
nói: Gặp chứng hư thì kíp giữ gìn phương Bắc để bồi bổ cho
sinh mạng mà cốt chú trọng ở thận. Đó là tiên triết nhìn sâu
vào ý nghĩa của Nội kinh, phát triển lẽ huyền bí để thức tỉnh
những kẻ u mê.
Những người thông suốt nghĩa lý thì ít, cố chấp một
mặt thì nhiều, chưa tránh khỏi được đằng nọ, mất đằng kia.
Kẻ để ý đến Tỳ Vỵ thì chuyên lấy Sâm, Kỳ, Quy, Truật làm
tốt; kẻ lưu tâm đến Thủy Hỏa thì chỉ lấy Địa, Thù, Quế, Phụ
làm hay, khiến cho cái kỹ thuật cứu sống người khó được
hoàn toàn.
Theo ý kiến nông cạn của tôi thì thầy thuốc chữa bệnh
thấy có chứng bệnh nào thì dùng loại thuốc ấy. Dù là thuốc
đại hàn hay đại nhiệt đều có thể giúp ích cho người. Hai
tạng Tỳ và Thận đều có tác dụng cho nguồn sinh hóa và
phát sinh từ lúc phôi thai, có khi có thể giao trách nhiệm
nặng nề cho Tỳ; có khi có thể quy công riêng cho Thận. Sao
không thấy sách nói rằng: Vị mạnh thì Thận đầy đủ mà tinh
khí vượng; Vị yếu thì tinh khí bị hại mà dương sự suy kém,
lúc đó nên trao trọng trách cho Vị.
Lại nói: Người ta không có một điểm hỏa khí của tiên
thiên thì không lấy gì để vận hành tam tiêu cho sự biến hóa
được linh diệu, tất cả chỉ là một đống tro tàn, lúc đó hoàn
toàn nhờ vào công năng của Thận. Phương Thư nói: Thân
thể con người có Tỳ Vỵ cũng như quân đội có kho lương. Kho
lương mà cạn muôn quân sẽ tan rã ngay; Tỳ Vỵ đã hỏng thì
trăm thứ thuốc cũng không dùng được. Đó là trăm bệnh đều
lấy Tỳ Vỵ làm chủ.
Lại nói: Thận hư không thể tiêu hóa được thức ăn, ví
như trong nồi đầy gạo nước mà dưới nồi không có lửa, thì
liệu cơm có thể chín được không? Hỏi lấy gì mà tưới nhuần,
mà bẩm thụ cho tạng phủ. Như thế thì bộ máy tiêu hóa lại
phải chú trọng đến thận mà lấy thận làm chủ vậy.
Lại như lúc âm mất dương thoát, chỉ nên dùng Sâm Phụ
cho nó hồi lại, nếu Vỵ hư quá nên gia ngay Bạch truật để giữ
vững trung khí, chớ có cho lẫn vào một tý âm dược. Dẫu bài
Quế Phụ, rốt cục cũng chỉ là vai trò thần sứ mà thôi. Gặp lúc
chân dương như sợi tơ sắp đứt thì nên cứu Vị hay nên cứu
Thận?
Lại như dùng thuốc khí huyết lâu ngày mà không thấy
khí huyết vượng lên, đó là không hiểu đến căn bản và cha
mẹ của khí huyết. Chân âm là mẹ của huyết, chân dương là
cha của khí. Gốc rễ không vững vàng thì mong gì cành lá
tươi tốt được.
Vậy chủ yếu để tìm nguồn gốc, bù vào chỗ trống, thêm
vào chỗ thiếu là ở tiên thiên hay là ở hậu thiên. Cho nên tôi
nghĩ có lúc bổ Thận không bằng bổ Tỳ, có lúc bổ Tỳ không
bằng bổ Thận. Người làm thuốc cần phải tùy cơ, không nên
cố chấp về một mặt. Phép bổ hư có chia ra: đại hư và tiểu
hư. Trong khi bổ Tỳ nên nghĩ tới Thận, trong lúc bổ Thận nên
xem Vị khí. Vì Tỳ Thận đều là gốc của tinh huyết; khi đã sinh
ra rồi thì lại nhờ vào sự nuôi dưỡng của cơm nước. Không có
tinh huyết thì không lấy gì mà xây dựng cái hình thể, không
có cơm nước thì không lấy gì làm cho hình thể được khỏe
mạnh.
Vả lại, cái bể chứa cơm nước vốn nhờ có tiên thiên làm
chủ động; cái bể của tinh huyết lại phải nhờ đến hậu thiên
bồi dưỡng cho. Há có thể bên khinh bên trọng được sao?