TIÊN THIÊN LÀ GÌ?
Mệnh môn ở giữa hai quả thận là khí thái cực trong thân thể
người ta. Một điểm khiếu đen ở thận bên trái hơi mát thuộc về
thủy tức là chân thủy. Một điểm khiếu trắng ở thận bên phải hơi
ấm thuộc về hỏa tức là chân hỏa. Thủy có hỏa ức chế lại mà
không tràn lên được. Hỏa có thủy ức chế lại mà không bốc lên
được. Gọi là chân thủy chân hỏa hay chân âm chân dương, thật là
không có chân hiện hình mà sẵn có từ khi mới bẩm thụ tinh huyết
của cha mẹ và người ta sống lâu hay chết yểu cũng đều quan hệ ở
chỗ đó. Cho nên gọi là tiên thiên.
HẬU THIÊN LÀ GÌ?
Khi người ta đã sinh ra rồi, ăn uống vào tỳ vị, vận hóa nhờ tỳ,
khiến cho khí thanh của cơm nước đi lên. Trong đó những chất tinh
ba bảo vệ ở ngoài là khí, những tân dịch vinh nhuận ở trong là
huyết, còn những cặn bã đi xuống là đại tiện, tiểu tiện. Cùng với
những cái hữu hình của tâm, can, phế, thận đều là do sau khi đã
sinh ra mới có. Cho nên gọi là hậu thiên.
THỦY HỎA
Thủy của tiên thiên là để sinh ra, huyết của hậu thiên là để
bồi dưỡng cho thủy của tiên thiên. Vậy thủy tức là huyết mà huyết
tức là âm. Hỏa của tiên thiên là để sinh ra, khí của hậu thiên là để
bồi dưỡng cho hỏa của tiên thiên. Vậy hỏa tức là khí mà khí tức là
dương. Mới biết thủy vốn không có hình mà huyết có hình, vì tâm
hỏa nung nấu tân dịch thành ra màu đỏ là huyết. Huyết ở trong
người ra như thấy ở kinh nguyệt, thấy khi đổ máu mũi, thấy khi bị
dao chém, chất đỏ thực là chất hữu hình. Thủy hiện ra ngoài
thành nước mắt, nước mũi, nước miếng, mồ hôi, nước tiểu gọi là
ngũ dịch, là chất thừa của huyết. Huyết đủ thì làm cho lông tóc
xanh đen, da thịt tươi thắm, gân mạch mềm mại đó chẳng phải
huyết là gì? Hỏa vốn không có hình mà khí thì có hình, vì thận khí
hun nấu mà thành ra sắc trắng là khí. Hiện ra ở phía trong như
tinh của người ta lúc giao cấu, như khí ấm của hơi thở đó thực
chất là hữu hình. Hỏa hiện ra ở ngoài mà thành ra mạch đập ở hai
tay, hơi thở suốt ngày đêm, bắp thịt đầy chắc, da dẻ ấm nhuần đó
chẳng phải hiện tượng hữu hình của khí là gì? Suy vậy thì biết khí
là dương, là chồng, dẫn lối cho huyết. Huyết là âm, là vợ, làm chỗ
dựa cho khí. Hai cái đó phải đi đôi với nhau mà không thể tách rời
nhau được. Cho nên huyết kém người khéo bổ huyết phải dựa vào
khí, như thuốc bổ âm ích âm mà dùng đến loại Sâm, Phụ là thế, đó
là lẽ khí cai quản được huyết. Khí kém người khéo bổ khí phải dựa
vào huyết, như thuốc bổ khí ích khí mà dùng đến loại Quy, Thục là
thế, đó là lẽ huyết có thể tiếp ứng cho khí.
Trên đây nói: khí huyết, âm dương, thủy hỏa là như thế.
Nhưng bệnh chứng hiện ra thiên hình vạn trạng, bệnh tình khó
biết được rõ ràng.
Nên lại phải trông hình sắc có đỏ hồng, sáng bóng. Nghe
tiếng nói có vang trong, liên tiếp và dài hơi. Nhận xét ăn ở cử
động, thấy trằn trọc không yên là bệnh thuộc nhiệt, ở biểu là
ngoại tà thuộc thực.
Nếu xét hình sắc thấy xanh, trắng, sạm, tối, tiếng nói ngắn
ngủi, yếu ớt. Nhận xét khi ăn ở thấy lặng lẽ co ro là bệnh thuộc
hàn, ở lý, là chính khí hư.
Lại hỏi duyên cớ mắc bệnh, hoặc là cảm phải thử, thấp,
phong, hàn mà sinh bệnh, hoặc ăn những thức ăn nóng, lạnh mà
sinh bệnh để biết nguyên nhân là do nội thương hay ngoại cảm.
Nếu bệnh là nhiệt, ở biểu, có ngoại tà thuộc thực là do ngoại cảm
thì phải tùy người khỏe hay yếu mà phát hãn tán tà hoặc dùng
thuốc mát để giải. Người còn ít tuổi mà mạnh thì cho giải tán ở
biểu, người còn ít tuổi mà yếu thì cho phát hãn nhẹ. Trẻ con, người
già thì trong phép bổ gồm phép phát hãn, trong phép phát hãn
gồm phép có bổ mới là thích đáng. Nếu bệnh là hàn, ở lý, là chính
khí hư kém là nội thương cũng phải tùy người khỏe hay yếu mà
dùng thuốc ôn bổ hay thuốc tiêu đạo. Người ít tuổi mà mạnh thì
trong thuốc tiêu đạo có ghé thuốc ôn bổ, người ít tuổi mà yếu thì
trong phép ôn bổ có ghé tiêu đạo. Trẻ con người già thì trước hết
phải dùng ôn bổ, sau mới tiêu đạo, thế mới là hợp pháp. Trên đây
trình bày cách nhìn hình sắc, nghe tiếng nói, nhận xét khi ăn ở,
hỏi nguyên nhân mắc bệnh là thế.
Tuy vậy xét ở bề ngoài chỉ được đại khái, có xét ở trong mới
khỏi nghi ngờ, cho nên còn phải xem mạch.