NGƯU TẤT
BIỆT DANH
“Ngưu Tất tánh bình, hàn thấp tê nuy, Cốt tiết đông thống, dẫn dược hạ hành”
Trang 211
Ngưu Tịch, Bá Hội, Xuyên Hiện Thể, Khổ Trượng Căn, Tiết cốt Thảo, Giác Tư Đăng, Cổ Chùy Thảo, Đối Tiết Thái, Ngưu Vô Lầu Ấp, Thông Thiên Trụ Trương, Cổ Chùy Phong Căn.
HÌNH LOẠI
Là rễ cây Hạt sắt, là một loại thảo sống nhiều năm, lấy rễ làm thuốc. Ngưu Tất có ba loại khác nhau: Hoài Ngưu Tất, Xuyên Ngưu Tất, và Đỗ Ngưu Tất. Căn cứ trên mặt thuốc thị trường thì ba thứ khác nhau xa nên ở đây chỉ mới đề cập đến Xuyên Ngưu Tất tức là Ngưu Tất Tứ Xuyên, thuộc loại thấp thảo, giống này ở xứ ta gọi là cây cỏ xước, hột giống hệt vị Hạt sắt trong thuốc thị trường. Thân cây mỗi đốt phình to ra như khớp đầu gối chân trâu, do đó đặt tên là Ngưu Tất.
CÔNG DỤNG
Chuyên dẫn vào hạ bộ kinh lạc phần huyết tức là chuyên vào Gan và Thận.
TÁNH VỊ
Vị đắng, chua, tánh bình.
CHỦ TRỊ
Là một vị thuốc quan trọng đối với bịnh hàn thấp, tê nuy, khóp xương đau nhức, đi vào phần huyết giúp ích cho Gan Thận, mạnh gân xương, khai thông lâm trược, dẫn thuốc đi xuống. Trị đầu gối đau nhức. Có tác dụng làm hư thai.
KINH NGHIỆM
Sách cương mục nói: trị sốt rét lâu ngày không khỏi. Các chứng lâm tiểu tiện ra huyết, trong đường tiểu đau, đau cổ họng, miệng sanh ghẻ, răng đau, sưng sốt ghẻ độc, gãy xương.
CẤM KỴ
Neu dùng lầm có hại cho thai, nên mới tắt kinh nghi có thai không nên dùng. Thuốc chữa bệnh phần trên không nên dùng. Những bệnh thoát tinh, Tỳ hư, bên dứới hãm, chân dưới sưng đau, huyết băng không ngừng đều kỵ. Còn kỵ thịt trâu, sữa bò, thịt bò nữa.
Trang 211
Nếu trường hợp mạch tay phải không nghịch, hoặc trái lại hãm, thì không nên dùng.
DỤNG LƯỢNG
Phổ thông từ 1,5 chỉ đến 3 chỉ.
PHỤ LỤC
Cây Hạt sắt.tức là Xuyên Ngưu Tất, là cây cỏ Xước. Ở Việt Nam vốn có rất nhiều. Nhưng ngoài ra còn có một thứ cây gọi là cây Lứt Dây, Bìa Tên, thuộc loại nửa cây nửa dây. Lá giống cánh ở đuôi cây tên. Khi leo lên cây tận cùng thì thòng nhánh trở xuống đến mặt đất, lại châm rễ mà mọc cây trở lên. Rễ nếu gặp chỗ đất ẩm thấp nhiều phân tốt như các vùng vũng lầy thì mọc thẳng đứng xuống và có thịt dẻo giống tánh Hoài Ngưu Tất. Nếu gặp chỗ đất cao thì lại là rễ chớ không phải củ, giống như Xuyên Ngưu Tất.
PHỤ LỤC ĐÔ NGƯU TẨT
So với Xuyên Ngưu Tất thì Đỗ Ngưu Tất tánh chuyên đi xuống, nhưng không có chút bổ ích, chỉ tan ác huyết, phá trừng hà, đỡ đau, trị lâm.
PHỤ LỤC HOÀI NGƯU TẤT
Theo chỗ kinh nghiệm của chúng tôi thì đây là một giống đặc biệt của Hoài Khánh, rễ đứng thẳng, có nhiều chất thịt dẻo ngọt, mang nặng tánh chất dẫn đi xuống, mạnh gấp mấy lần Xuyên và Đỗ Ngưu Tất, chất lại nhuận, vị lại ngọt, nên đối với những trường hợp cấm kỵ của Xuyên và Đỗ Ngưu Tất thì nó còn mạnh hơn nhiều.
Nhưng đối với người già âm hư, hạ bộ không đủ rất cần nó.