DƯỠNG SINH
Người đời thượng cổ ai cũng đều biết phép dưỡng sinh, thể
theo quy luật âm dương điều hòa theo thuật số (Biết là biết phép
tu dưỡng bản thân, âm dương là quy luật của trời đất, thuật số là
cương kỷ của phép dưỡng sinh, cho nên người ta tu tâm dưỡng
tính thì trước hết phải theo quy luật đó).
Ăn uống có tiết chế, làm việc nghỉ ngơi có giờ giấc, không phí
sức bật bạ (Ăn uống là lấy vị để bồi bổ cho chỗ thiếu, làm việc
nghỉ ngơi phải có chừng mực, ăn uống quá mức thì trường vị bị
tổn thương. Thiên sinh khí thông thiên luận có nói: “Lúc làm việc
nghỉ ngơi mà hoảng hốt thì thần khí bốc lên” đấy là nói không
thích xúc động bừa bãi. Quảng Thành Tử nói: “Cần phải thanh
tĩnh, không làm nhọc hình thể, không làm dao động đến tinh, thì
có thể sống lâu”. Cho nên người thông minh cần phải hiểu trước
điều này).
Cho nên tinh thần và thể chất luôn luôn khang kiện, mà tận
hưởng hết tuổi thọ, ngoài trăm tuổi mới có thể chết (Tinh thần và
thể chất khang kiện, tận hưởng hết tuổi thọ là nhờ tu dưỡng cẩn
thận mà nên. Sách Linh khu có chép: “Người sống đến trăm tuổi
thì ngũ tạng đều hư, thần khí đều mất, chỉ còn cái xác mà chết”).
Người đời nay thì lại khác thế, uống rượu như uống nước (Say
mê trong việc ăn uống).
Làm việc bậy bạ coi như sinh hoạt bình thường, say rồi nhập
phòng (Sắc dục quá độ) dục vọng làm kiệt hết tinh khí, tan hết
chân nguyên (Sắc dục quá độ thì kiệt hết tinh khí, trác táng luôn
thì chân khí hao tán. Cho nên người thông minh biết tiết dục, bảo
vệ tinh thì tủy đầy mà xương chắc).
Không có ý thức bảo vệ tinh khí cho đầy đủ, thường hay sử
dụng tinh lực quá nhiều (Nói hay túng dục quá độ, gìn giữ tinh
thần như bát nước đầy, nếu không thận trọng thì làm hao kiệt hết
chân khí, thân thể chúng ta có thần mà không biết gìn giữ).
Chỉ lo làm sao cho thỏa mãn dục vọng là trái với phép dưỡng
sinh (Thỏa mãn dục vọng thì trái với cái thuật dưỡng sinh).
Làm việc nghỉ ngơi không có giờ giấc cho nên nửa đời người
thì đã suy nhược (Tách rời khỏi phép dưỡng sinh thì không thể tận
hưởng hết tuổi thọ).
Các bậc hiểu sâu đạo lý tu dưỡng đời thượng cổ thường dạy
mọi người: “Về hư tà tặc phong của ngoại giới phải xa lánh kịp
thời, đồng thời về mặt tư tưởng cũng phải ổn định, yên tĩnh, không
nên có những tham vọng bậy bạ. Như thế thì chân khí trong người
được hòa thuận, tinh thần được cố thủ mà không hao tán, thế thì
bệnh tật không có ngõ nào mà len vào được” (Tà khí thừa hư mà
đột nhập gọi là hư tà, làm hại khí trung hòa gọi là tặc phong. Sách
Linh khu nói: “Một mình tà khí không thể làm hại người ta được,
phải là người hư yếu thì tà khí mới ập vào được. Tư tưởng ổn định,
yên tĩnh thì tinh khí sẽ cố thủ được ở trong, cho nên hư tà không
thể làm hại được”).
Cho nên ý chí của họ rất là an nhàn, ít có dục vọng, trong
lòng của họ luôn luôn yên định, chẳng sợ sệt, tuy lao động mà
không quá mỏi mệt (Trong lòng yên tĩnh thì ít ham muốn, bề ngoài
không bị kích thích thì tâm yên, làm việc nghỉ ngơi vừa phải cho
nên không mỏi mệt).
Chí không có tham cho nên cái gì cũng dễ thuận, lòng tự thấy
đầy đủ cho nên dễ được mãn nguyện, không đòi hỏi nhiều cho nên
dễ đạt được (Lão Tử nói: “Tự thấy mình đầy đủ thì không tủi nhục,
biết tiến thoái thì không gặp nguy nan mà có thể sống lâu”).
Cho nên cái thị hiếu không chính đáng thì họ cũng không
buồn nghe, không muốn thấy, những tà thuyết dâm loạn cũng
không mê hoặc lòng họ (Lão tử nói: “Không thấy những điều ham
muốn thì tâm không rối loạn”, lại nói: “Bậc thánh nhân người ta để
ý ở tâm chứ không để ý ở mắt”).
Cho nên về tuổi tác thì họ sống đến trăm tuổi mà động tác
vẫn không suy kém chút nào, đấy là vì họ nắm vững toàn vẹn cái
đạo lý dưỡng sinh, bởi thế họ mới không bị bệnh tật làm hại (Trang
Tử nói: “Người giữ đạo thì phải nắm vững toàn vẹn đạo lý dưỡng
sinh, nắm vững toàn vẹn đạo lý dưỡng sinh thì thân thể được toàn
vẹn, thân thể được toàn vẹn đó là đạo của bậc thánh nhân).
Ba tháng mùa xuân là mùa vạn vật nảy nở, sinh khí trong
khoảng trời đất phát động, vạn vật đều có hiện tượng tươi tốt (Khí
trời ấm áp, khí đất phát sinh, ấm áp và phát sinh cùng hợp với
nhau cho nên vạn vật đều tốt tươi).
Ở con người nên ngủ muộn một tí, dậy sớm một tí, đi bách bộ
trước sân, bỏ tóc xõa, nới dây nịch, mặc đồ rộng để cho ý chí tư
tưởng phát sinh đầy đủ hoạt bát (Khí mùa xuân là đầu mối phát
sinh ra vạn vật, cho nên bỏ tóc xõa, nới dây nịch, mặc đồ rộng để
cho ý chí dễ phát sinh).
Tựa như vạn vật lúc sơ sinh, chỉ ưng để cho sinh trưởng mà
không nên sát hại, chỉ ưng phát triển mà không nên làm tước
đoạt, chỉ ưng khen thưởng mà không nên đánh đập. Đấy là phép
dưỡng sinh để thích ứng với đạo lý dưỡng sinh của mùa xuân (Khí
mùa xuân phát ra là khí sinh dưỡng, con người phải gìn giữ nuôi
dưỡng để thuận với thiên thời).
Nếu như làm trái với lẽ trên thì sẽ làm hại can khí, đến mùa
hè lại biến sinh ra bệnh hàn làm cho năng lực thích ứng của nhân
thể đối với mùa hè bị giảm bớt (Làm trái là nói làm theo với thời
lệnh mùa thu. Can tượng mộc, sinh ở mùa xuân, mùa xuân mà
theo thời tiết của mùa thu thì can khí sẽ bị thương tổn. Mùa hè
hỏa vượng thì mộc bị hại cho nên sinh bệnh về mùa hè. Mùa xuân
sinh, mùa hè trưởng, trái với khí mùa xuân thì sẽ tổn can khí, cho
nên không đủ năng lực để thích ứng với mùa hè).
Ba tháng mùa hè, là mùa vạn vật phát triển tốt tươi (Dương
khí bắt đầu sinh ở mùa xuân, đến mùa hè thì thịnh vượng, vạn vật
đều phát triển tốt tươi).
Khí trời giáng xuống, khí đất bốc lên, khí trời và khí đất trên
dưới giao hợp với nhau, vạn vật cũng đơm hoa kết quả (Tiết Hạ chí
45 ngày dương khí mới đi lên, âm khí mới giáng xuống thì khí của
trời đất giao nhau. Dương khí hóa sinh, âm khí kết thành, hóa sinh
và kết thành cho nên vạn vật sinh trưởng).
Mọi người cần phải ngủ muộn dậy sớm, không nên chán ghét
ngày dài và trời nóng của mùa hè, sao cho ý chí thoải mái không
giận hờn, giống như thực vật có hoa lá xanh tốt, làm cho tốt tươi,
làm cho dưỡng khí trong người được tuyên thông ra ngoài (Dương
khí hòa hoãn thì vạn vật hóa sinh, ý chí khoan hòa thì khí tiết ra,
vật biến hóa thì hoa lá tốt tươi, khí tiết ra thì bì phu tấu lý tuyên
thông. Thời lệnh phát tiết ra cho nên thuận với dương khí mà
thông đạt ra ngoài).
Đấy là phép dưỡng sinh thích ứng với cái lẽ trưởng dưỡng của
mùa hè, nếu như làm trái cái lẽ ấy thì tổn tâm khí, đến mùa thu
sẽ phát sinh sốt rét. Do đó năng lực thích ứng với khí thu liễm của
mùa thu bị giảm sút, đến mùa đông lại có thể phát sinh ra bệnh
khác nữa (Làm trái là làm theo với thời lệnh của mùa đông. Tâm
tượng hỏa, chủ mùa hè, mùa hè mà làm theo thời lệnh mùa đông
thì tâm khí bị tổn thương, đến mùa thu kim khí vượng thì hỏa bị
hại, cho nên sinh bệnh ở mùa thu. Mùa thu thu liễm, mùa đông bế
tàng, trái với khí mùa hè mà tổn thương đến tâm khí, cho nên
không đủ sức để thích ứng với khí thu liễm của mùa thu. Mùa
đông thuộc hành thủy, thắng được hành hỏa cho nên mắc bệnh
nặng về mùa đông).
Ba tháng mùa thu là mùa mà vạn vật thành thục, thu hái. Khí
trời đã mát, tiếng gió ào ào, khí đất heo hắt, vạn vật biến sắc. Mọi
người cần phải ngủ sớm, dậy sớm như gà (Sợ cảm phải sương lạnh
cho nên ngủ sớm, muốn được yên tĩnh cho nên dậy sớm), trời
hửng sáng thì thức dậy, trời tối thì đi ngủ, làm cho ý chí được yên
tĩnh, để làm hòa hoãn cái ảnh hưởng của khí hậu heo hắt của mùa
thu đối với nhân thể (Ý chí đã táo cấp mà hành động không cẩn
thận thời giúp thêm cho sự heo hắt của khí mùa thu, cần thuận
theo khí sát phạt để dưỡng sinh, làm cho khí được yên ổn, làm dịu
bớt khí heo hắt của mùa thu).
Thu liễm thần khí, làm cho khí heo hắt của mùa thu được
điều hòa (Thần không yên tĩnh thì dục vọng bốc lên, dục vọng bốc
lên thì làm tổn thương đến hòa khí, hòa khí đã tổn thương thì thu
khí không điều hòa, cho nên nói phải thu liễm thần khí để làm cho
khí của mùa thu được điều hòa).
Đừng để ý chí tản mạn làm cho phế khí giữ được sự thanh
tĩnh (Như thế là thuận với khí thu liễm của mùa thu).
Đây mới là phép dưỡng sinh thích ứng với cái lẽ điều dưỡng
thu liễm của mùa thu, trái lại thì tổn đến phế mà sang đông thì sẽ
sinh bệnh ỉa sống phân, làm cho năng lực thích ứng với khí tiềm
tàng của mùa đông bị giảm sút (Trái lại là làm theo thời tiết của
mùa hè thì tổn thương phế khí, mùa đông chủ thủy thì hành kim bị
hại, cho nên bệnh phát về mùa đông. Trái với khí mùa thu thì tổn
thương đến phế cho nên không đủ sức để thích ứng với cái khí bế
tàng của mùa đông).
Ba tháng mùa đông là mùa mà vạn vật đều tiềm phục bế
tàng (Cỏ cây rụng lá, côn trùng ẩn lánh hết, khí đất bế tàng,
dương khí ẩn nấp).
Cho nên nước đóng băng, đất nứt nẻ, đừng làm nhiễu động
đến dương khí (Dương khí lắng xuống, nước đóng băng, đất nứt
nẻ, cho nên phải giữ gìn dương khí cho kín đáo, không nên nhiễu
động đến nó).
Mọi người cần phải ngủ sớm mà dậy muộn, đợi mặt trời mọc
hãy dậy, mặt trời lặn hãy ngủ, làm cho ý chí an tĩnh như cách mai
phục bế tàng, tuồng như có tình riêng không thể nói cho người
biết, tuồng như gặp được sự gì sung sướng bí mật (Không nên đi
bừa bãi ra ngoài mà cảm phải khí lạnh).
Tránh chỗ lạnh, gìn giữ sự ấm áp, không để da dẻ sơ hở, đổ
mồ hôi làm ảnh hưởng đến dương khí bế tàng. Đấy mới là phép
dưỡng sinh thích ứng với cái lẽ “bế tàng” của mùa đông, nếu như
làm trái cái lẽ ấy thì tổn thận khí, đến mùa xuân năm tới sẽ phát
sinh bệnh nuy, bệnh quyết [65] làm cho người bị giảm sút cái
năng lực thích ứng với sinh khí mùa xuân (Tránh chỗ lạnh, gìn giữ
sự ấm áp nghĩa là nên ở chỗ kín gió. Mùa đông dương khí ở phần
trong xương, sâu bọ ẩn nấp, người biết giữ mình thì ở trong nhà.
Không để da dẻ sơ hở nghĩa là không nên làm cho đổ mồ hôi, nếu
đổ nhiều mồ hôi thì dương khí phát tiết mà hàn tà xâm phạm vào.
Làm trái nghĩa là làm theo thời tiết mùa hè. Thận tượng thủy, chủ
mùa đông, theo khí hậu mùa hè thì tổn thương thận khí, mùa
xuân thì mộc vượng thủy suy cho nên bệnh phát sinh về mùa
xuân. Trái với thời tiết mùa đông thì tổn thương thận cho nên
không đủ sức để thích ứng với thời tiết mùa xuân).
Khí trời thì thanh tĩnh quang minh (Nói khí trời sáng mãi là do
thanh tĩnh mà ra. So với người, ta sống lâu cũng là do động tĩnh
mà có, ở đây lấy khí trời để chỉ người).
Do trong khí hậu tự nhiên bao hàm có tác dụng thúc đẩy vạn
vật và nhân loại sinh sinh hóa hóa mãi không ngừng, không tự
phơi bày cái quang minh của nó cho nên muôn đời còn mãi mà
không giáng xuống (Bốn mùa theo thứ tự mà đổi dời, bảy ngôi sao
xoay chung quanh quả đất, đạo trời không thể lấy ngôn từ mà nói
cho xiết cho nên nói tàng đức, đức ẩn tàng được thì ứng dụng dễ
dàng cho nên không giáng xuống. Lão Tử nói: “Bậc thượng đức
không nói đến đức nhưng thực đã có đức” là nói trời bậc chí tôn
cao cả. Đức cũng có khí ẩn hiện, huống chi thuận với đạo dưỡng
sinh mà không thuận với đạo trời).
Nếu như trời không tàng đức, phơi bày hết cái quang minh
của nó thì cuối cùng mặt trời mặt trăng sẽ không còn sáng; giống
như cái lỗ khiếu của nhân thể bị tà khí xâm phạm, tạo thành hiện
tượng âm dương hỗn loạn. (Trời sở dĩ tàng đức là muốn giấu kín
cái sáng lớn, cho nên sáng lớn hiện ra thì sáng nhỏ bị tiêu diệt,
cho nên đức của sáng lớn phải giấu kín, nếu như trời không tàng
đức mà phơi bày hết cái sáng của nó thì sự sáng của mặt trời mặt
trăng phải ẩn, ý nói chân khí của con người cũng không nên tiết
hết ra ngoài mà phải giữ được thanh tĩnh để bảo vệ nó, nếu tách
rời cái lẽ dưỡng sinh thì tà khí xâm nhập vào không khiếu.
Bậc thánh nhân về mùa xuân mùa hè thì nuôi dưỡng dương
khí, mùa thu đông thì nuôi âm khí, để thuận với lẽ âm dương.
(Dương khí bắt rễ ở âm, âm khí bắt rễ dương, không có âm thì
dương không thể sinh, không có dương thì âm không thể hóa, âm
cô độc thì dương không nảy nở được, dương lẻ loi thì âm không
phát sinh được, nuôi mầm thì phải giữ vững gốc, chặt gốc ở dưới
thì làm khô ngọn ở trên, cho nên phải điều tiết để thuận theo gốc
âm dương).
Trái với gốc rễ âm dương thì hại đến căn bản, hỏng mất thiên
chân. Thánh nhân làm cái việc “Vô vi” [66], vui sống điềm đạm
thỏa lòng trong việc giữ đạo hư vô [67] cho nên thọ mệnh lâu dài
sánh với trời đất, đó là phép dưỡng sinh của bậc thánh nhân. (Bậc
thánh nhân không làm những việc vô ích để hại những điều hữu
ích, không làm hại mà thuận theo tính cho nên thọ mệnh lâu dài
sánh với trời đất).
Cho nên nuôi dưỡng tinh thần phải biết đến hình thể béo gầy,
vinh vệ khí huyết thịnh suy. Khí huyết là thần của con người cần
phải bảo dưỡng cẩn thận. (Thần yên thì tuổi thọ được kéo dài,
thần mất thì hình thể bị hủy hoại, cho nên cần phải cẩn thận nuôi
dưỡng thần).