BIỂU, LÝ, HÀN, NHIỆT, HƯ, THỰC
Lại phân tích về biểu, lý, hàn, nhiệt, hư, thực. Vì phần biểu có
hư có thực. Biểu không có mồ hôi là thực, nên phát hãn. Biểu có
mồ hôi là hư, nên giải cơ. Phần lý có thực có hư. Phần lý có khát
nước và táo bón là thực, nên cho uống thuốc hạ. Nếu đi ỉa phân
lỏng là hư, nên cho uống thuốc ôn. Hàn có hàn ở trên, hàn ở dưới,
hàn ở trong, hàn ở ngoài, chân hàn giả nhiệt, chân nhiệt giả hàn
khác nhau. Hàn ở trong là do khí kém, nên dùng thuốc ôn bổ. Hàn
ở ngoài là do cảm mạo, nên dùng thuốc giải biểu. Nếu nhiệt bị uất
kết ở dưới mà hàn bị ngăn cách ở trên nên dùng thuốc mát mà
uống nóng. Nếu hoả bốc lên trên mà hàn sinh ở dưới, nên dùng
thuốc ôn mà uống lạnh để dẫn hoả về nguyên chỗ. Bệnh chân hàn
là do hàn tà trúng thẳng vào âm kinh, nên dùng thuốc ôn nhiệt để
tán tà. Bệnh giả hàn là chứng dương cực tựa như chứng âm, hoặc
khi dương cực thịnh ngăn cách khí âm ở ngoài làm cho thân thể
lạnh như nước, nên dùng thuốc mát mà uống nóng. Bệnh nhiệt có
chứng nội nhiệt, ngoại nhiệt, thực nhiệt, hư nhiệt, giả nhiệt khác
nhau. Chứng nội nhiệt là do âm hư ở dưới, nhiệt sinh ở trong nên
dùng thuốc bổ âm thì nhiệt tự khỏi. Chứng ngoại nhiệt là do hàn
tà uất lại, ngùn ngụt phát nóng lên, nên dùng thuốc tán hàn thì
nhiệt tự khỏi. Chứng hoả thực mà phát sốt, mình nóng không có
mồ hôi mà mạch thấy Hồng Sác nên dùng thuốc mát để tán tà.
Chứng hoả hư mà phát sốt, mình mẩy dâm dấp mồ hôi mà mạch
lại Hồng Sác nên dùng thuốc ôn để giải tà. Chứng chân nhiệt thì
nhiệt uất lại mà táo kết, hoặc mắc bệnh thương hàn, nhiệt vào vị
phủ mà làm thành phân táo, nên dùng thuốc thông lợi để công hạ.
Chứng giả nhiệt thì âm cực tựa như chứng dương hoặc khí âm cực
thịnh đẩy khí dương ra ngoài, mình nóng như lửa nên dùng thuốc
nóng mà uống lạnh.
Tóm lại, chữa hàn thì dùng thuốc nhiệt để tiêu đi, chữa nhiệt
thì dùng thuốc hàn để triệt đi, đó là phép chính trị. Còn như trên
nhiệt dưới hàn, trên hàn dưới nhiệt. Trong hàn ngoài nhiệt, trong
nhiệt ngoài hàn. Bốn chứng này đều thuộc về chứng giả nhiệt, giả
hàn nên dùng thuốc nóng mà uống lạnh để dẫn tới nơi. Tức là nói
hàn nhân nhiệt mà dùng thuốc, nhiệt nhân hàn mà dùng thuốc
thế là phép tòng trị. Phép tòng trị hay nói là phép phản trị. Chứng
hư chủ yếu là khí hư, hoặc dương hư, khí hư thì âm thắng mà hàn
nhiều. Hoặc âm hư huyết hư thì dương thắng mà nhiệt nhiều.
Cách chữa nên theo phép tòng trị để làm bớt chỗ thắng đi mà
thêm sức cho chỗ bất thắng (kém). Chứng thực là khách tà thực,
cần xét xem thích đáng là phong tà, hàn tà, thấp tà, hỏa tà hay
táo tà mà dùng phép chữa.